Τις επόμενες μέρες ο κηπουρός άνοιξε περισσότερο τη στέρνα.
Έδεσε ένα παλιό μεταλλικό δοχείο στην άκρη ενός σκοινιού και το κατέβασε από τη χαραμάδα. Τις πρώτες φορές το νερό ανέβαινε θολό, γεμάτο χώμα και μικρά φύλλα.
Το άδειαζε λίγο πιο πέρα και ξαναδοκίμαζε.
Σιγά σιγά καθάρισε.
Ο κηπουρός άνοιξε μια μικρή λωρίδα γης δίπλα στη στέρνα. Τράβηξε τα ξερά αγριόχορτα, έβγαλε τις μεγαλύτερες πέτρες και έσπασε τα σκληρά κομμάτια του χώματος.
Δεν είχε ακόμη φυτέψει τίποτα.
Ένα πρωί είδε μια γυναίκα να έρχεται από τον δρόμο των μακρινών σπιτιών.
Κρατούσε ένα καλάθι στο ένα χέρι και μια μικρή γλάστρα στο άλλο. Μόλις τον αναγνώρισε, επιτάχυνε το βήμα της.
«Ευτυχώς που σε βρήκα.»
Ο κηπουρός τη θυμήθηκε. Ερχόταν συχνά στον παλιό κήπο, συνήθως κρατώντας κάτι που ήθελε να του αφήσει.
Ακούμπησε τη γλάστρα μπροστά του.
«Κοίταξέ το.»
Το φυτό έγερνε και τα χαμηλά του φύλλα είχαν κιτρινίσει. Ο κηπουρός άγγιξε το χώμα. Ήταν ακόμη βρεγμένο.
«Κάθε πότε το ποτίζεις;»
«Κάθε μέρα.»
«Δεν προλαβαίνει να διψάσει.»
Η γυναίκα τού έσπρωξε τη γλάστρα.
«Μπορείς να το σώσεις;»
Ο κηπουρός την πήρε στα χέρια του.
Για μια στιγμή τα δάχτυλά του κινήθηκαν όπως παλιά. Ήξεραν ήδη τι να κόψουν, τι να αλλάξουν, πόσο νερό να αφήσουν.
Ύστερα της την επέστρεψε.
«Βγάλ’ το από τη γλάστρα.»
Η γυναίκα δεν άπλωσε τα χέρια της.
«Εγώ;»
«Θα σου δείξω.»
«Γιατί δεν το κάνεις εσύ; Κηπουρός δεν είσαι;»
Ο κηπουρός κοίταξε τα καθαρά της χέρια.
«Κηπουρός είμαι. Μπορώ να σου δείξω, αλλά πρέπει να το κάνεις εσύ.»
Η γυναίκα έμεινε για λίγο ακίνητη.
Ύστερα πήρε τη γλάστρα και κάθισε απέναντί του.
Ο κηπουρός τής εξήγησε πώς να κρατήσει τον κορμό, πώς να καθαρίσει τις ρίζες και ποιες άκρες έπρεπε να κόψει.
Εκείνη έκανε όσα της έλεγε.
Όταν τελείωσε, το φυτό στεκόταν μέσα σε καινούργιο, στεγνό χώμα.
«Θα ζήσει;» ρώτησε.
«Αν το αφήσεις να διψάσει λίγο.»
Η γυναίκα κοίταξε τα λερωμένα της χέρια.
«Παλιά θα το είχες κάνει εσύ.»
«Τώρα μπορείς να το κάνεις κι εσύ.»
Εκείνη σήκωσε τη γλάστρα και την άφησε λίγο πιο πέρα.
Ύστερα άνοιξε το καλάθι.
«Έφερα να φάμε», είπε.
Έβγαλε ένα καρβέλι ψωμί, λίγο τυρί και μερικά σύκα. Τα ακούμπησε πάνω σ’ ένα κομμάτι πανί και έκοψε ένα μεγάλο κομμάτι ψωμί.
Το έδωσε στον κηπουρό.
Εκείνος το πήρε.
Η πρώτη του σκέψη ήταν να το κόψει στη μέση και να της επιστρέψει το μεγαλύτερο κομμάτι.
Δεν το έκανε.
Έφαγε.
Η γυναίκα τού έδωσε τυρί και ένα σύκο.
Τα πήρε κι αυτά.
«Πεινούσες», είπε εκείνη.
Ο κηπουρός έγνεψε.
Δεν της είπε πως θα τα κατάφερνε και χωρίς το φαγητό της.
Δεν προσπάθησε να κάνει μικρότερο αυτό που του έδινε.
Όταν τελείωσαν, η γυναίκα έβγαλε από τον πάτο του καλαθιού ένα μικρό πάνινο σακούλι.
Το ακούμπησε μπροστά του.
Ο κηπουρός το άνοιξε.
Μέσα υπήρχαν σπόροι.
Τους πήρε στη χούφτα του και τους αναγνώρισε.
«Από εκείνο που μου είχες φέρει τότε;»
Η γυναίκα έγνεψε.
«Μεγάλωσε. Γέμισε την αυλή.»
Ο κηπουρός άφησε τους σπόρους να κυλήσουν ανάμεσα στα δάχτυλά του.
Κάποτε της είχε παραδώσει ένα φυτό που μόλις κρατιόταν ζωντανό.
Τώρα εκείνη τού επέστρεφε περισσότερους σπόρους απ’ όσους μπορούσε να φυτέψει.
«Είναι πολλοί», είπε.
«Κράτησα όσους χρειαζόμουν.»
«Πάρε κι άλλους.»
Η γυναίκα κούνησε το κεφάλι.
«Αυτοί είναι για σένα.»
Ο κηπουρός πήγε να επιμείνει.
Ύστερα έκλεισε το σακούλι.
«Ευχαριστώ», είπε.
Η λέξη τού φάνηκε παράξενη στο στόμα.
Όχι επειδή δεν την είχε ξαναπεί.
Επειδή αυτή τη φορά δεν ακολούθησε τίποτε άλλο.
Δεν της έδωσε κάτι πίσω.
Δεν έψαξε τρόπο να ξεχρεώσει.
Η γυναίκα κοίταξε τη στέρνα.
«Έχει νερό εκεί μέσα;»
«Έχει.»
«Μπόρεσες να το βγάλεις;»
Ο κηπουρός έδειξε το σκοινί και το δοχείο.
Η γυναίκα πλησίασε στο άνοιγμα.
«Είναι βαθιά.»
«Είναι.»
Ο κηπουρός πήγε να πιάσει το σκοινί.
Σταμάτησε.
«Βγάλε μου λίγο», της είπε.
Η γυναίκα γύρισε προς το μέρος του.
«Εγώ;»
«Εσύ.»
Πήρε το σκοινί και κατέβασε το δοχείο.
Την πρώτη φορά χτύπησε στο πέτρινο τοίχωμα και γύρισε ανάποδα.
Ο κηπουρός είδε τι είχε κάνει λάθος.
Δεν της πήρε το σκοινί.
«Άφησέ το λίγο πιο πλάγια», είπε.
Η γυναίκα ξαναδοκίμασε.
Αυτή τη φορά το δοχείο βυθίστηκε. Το τράβηξε αργά και το ακούμπησε μπροστά του.
Ο κηπουρός ήπιε πρώτος.
Το νερό είχε ακόμη λίγη γεύση χώματος. Ήταν όμως κρύο.
Ήπιε όσο ήθελε και έδωσε το δοχείο στη γυναίκα.
Εκείνη ήπιε κι ύστερα κοίταξε τη λωρίδα της καθαρισμένης γης.
«Εκεί θα βάλεις τους σπόρους;»
«Εκεί.»
«Μπορούμε τώρα.»
Ο κηπουρός κοίταξε τον ήλιο.
Υπήρχε ακόμη αρκετό φως.
Πήγε στη λωρίδα και γονάτισε. Η γυναίκα κάθισε δίπλα του.
Εκείνος άνοιξε ένα μικρό αυλάκι.
Εκείνη άρχισε να βγάζει τις πέτρες από μπροστά του.
Όταν τελείωσε, ο κηπουρός τής έδωσε τους μισούς σπόρους.
Η γυναίκα τούς κοίταξε στην παλάμη της.
«Πόσο βαθιά;»
Ο κηπουρός τής έδειξε.
Άρχισαν να φυτεύουν.
Ο κηπουρός άφηνε τους σπόρους σε ίσες αποστάσεις. Η γυναίκα άλλοτε τους έβαζε κοντύτερα και άλλοτε μακρύτερα.
Δεν τη διόρθωνε κάθε φορά.
Όταν έφτασαν στη μέση, ο ήλιος είχε αρχίσει να κατεβαίνει.
Η γυναίκα σηκώθηκε και τίναξε το χώμα από τα ρούχα της.
«Πρέπει να φύγω πριν σκοτεινιάσει.»
Ο κηπουρός κοίταξε το αυλάκι.
Οι μισοί σπόροι βρίσκονταν ακόμη μέσα στο σακούλι.
«Τα υπόλοιπα θα τα κάνεις εσύ», είπε εκείνη. «Τα ξέρεις καλύτερα.»
Ο κηπουρός σήκωσε το βλέμμα.
Η γυναίκα είχε ήδη πιάσει το καλάθι.
«Κι εσύ τώρα τα ξέρεις», είπε.
Εκείνη σταμάτησε.
«Νόμιζα πως θα τα τελείωνες.»
Ο κηπουρός κοίταξε το μισοφυτεμένο αυλάκι.
«Δεν σου έδειξα για να τα κάνω πάλι εγώ.»
Η γυναίκα δεν μίλησε.
Ο κηπουρός πήρε το σακούλι και της το έδωσε.
Εκείνη δίστασε πριν το πάρει.
«Κι αν δεν ξανάρθω;»
Ο κηπουρός κοίταξε τους σπόρους που είχαν ήδη μπει στο χώμα.
«Αυτοί είναι αρκετοί για όσα θα φροντίσω μόνος μου.»
Η γυναίκα κράτησε το σακούλι μαζί με το καλάθι.
«Θα ξανάρθω», είπε.
Ο κηπουρός δεν τη ρώτησε πότε.
Την παρακολούθησε να απομακρύνεται προς τα σπίτια.
Ύστερα γύρισε στο αυλάκι.
Θα μπορούσε να βρει κι άλλους σπόρους.
Να τελειώσει πριν νυχτώσει αυτό που είχαν αρχίσει μαζί.
Δεν το έκανε.
Έφερε λίγο νερό και πότισε μόνο το φυτεμένο μέρος.
Ύστερα σκέπασε τη στέρνα και τύλιξε το σκοινί γύρω από την πέτρα.
Το υπόλοιπο αυλάκι έμεινε άδειο.
Ο κηπουρός δεν έσπευσε να το γεμίσει.
Άφησε χώρο.